De flamenco muziek

Flamenco bestaat uit drie onderdelen: zang (cante), gitaar (toque) en dans (baile). Daarbij speelt ritme, versterkt door palmas (handklappen), een belangrijke rol. De zang staat traditioneel centraal. De flamencozanger vertolkt de emotie en de gitaar begeleidt en volgt. Wanneer er een danser op het podium verschijnt, volgen gitaar en zang de bewegingen en ritmes. Samen voeren zij een gesprek, vaak vol improvisatie.

Binnen flamenco bestaan tientallen verschillende stijlen, de zogenaamde palos. Elk palo heeft zijn eigen ritme, sfeer en emotionele lading. De soleá is zwaar en ingetogen, de bulerías uitbundig en snel, de alegrías licht en speels. Wat flamenco zo bijzonder maakt, is die enorme variatie binnen één muzikale taal.

De oorsprong van flamenco

Om te begrijpen wat flamenco is, reizen we af naar Andalusië, het zuidelijke deel van Spanje. Daar, in steden als Sevilla, Jerez en Cádiz, is flamenco in de afgelopen paar honderd jaar als muziekstijl ontwikkeld. 

De oorsprong van flamenco gaat nog veel verder terug in de tijd. De muziek is geboren uit de ontmoeting van verschillende culturele minderheden, waaronder de Roma, de Moren en de Sefardische Joden. Elk bracht zijn eigen muzikale traditie mee. Denk hierbij aan het ritme van de Roma, de melodische lijnen van de Moorse muziek en de klaagzang van de Joodse traditie. Samen, in de tijd dat deze minderheden werden onderdrukt, smolten de tradities samen tot iets nieuws. Tot flamenco.

Flamenco ontstond niet als entertainment. Het was een manier om te overleven. Om iets te zeggen wat je nergens anders kwijt kon.

Wat betekent het woord ‘flamenco’?

Over de betekenis van het woord flamenco bestaat geen eensgezindheid. Er zijn meerdere theorieën, en geen enkele is definitief bewezen. Dat past misschien wel bij een muziekstijl die zelf ook moeilijk te vangen is in één definitie en een lange ontstaansgeschiedenis kent.

Een populaire theorie is dat flamenco afstamt van het Arabische fallah mankub, wat zoiets betekent als ‘vluchtende boer’ of ‘zwervende landarbeider’. 

Professor Antonio Manuel onderbouwt deze theorie in zijn boek Arqueología de lo Jondo.

“De kern van de kern van flamenco is mankub […] Wanneer iemand alles wordt ontnomen wat hij heeft en wat hij is — zijn kleren en de manier waarop hij ze draagt, zijn taal en de manier waarop hij die spreekt, zijn god en de manier waarop hij hem vereert — eindigt hij als een verstotene. Uitgesloten, verworpen, gevlucht, besmet, vervloekt, niemand. Dat heet in het Arabisch mankub.”

Een andere theorie koppelt het woord aan de flamingo, de bekende roze vogel. De trotse houding, de sierlijke bewegingen, de lange nek: sommigen zien een parallel met de bewegingen van de flamencodanser.

Dan is er nog de verwijzing naar Vlaanderen, België. Flamenco betekent in het Spaans namelijk ook ‘Vlaming’. Nu bestaan er verschillende connecties tussen België en Spanje en zijn er ook verschillende theorieën over een mogelijke relatie met de muziekstijl flamenco.

Zo is er een theorie dat het woord flamenco komt van de Vlaamse zangers die Karel V naar Spanje haalde om in kathedralen te zingen. Die Vlamingen (‘flamencos’) stonden bekend om hun uitzonderlijke stem.